Matka zastępcza w polskim prawie, art. 61(9) Kodeksu rodzinnego wyjaśniony

Macierzyństwo zastępcze nie jest w polskim prawie uregulowane. Art. 61(9) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mówi, że matką dziecka jest kobieta, która je urodziła, bez względu na to, czyja komórka jajowa została użyta. Matka intencyjna może zostać matką prawną tylko przez przysposobienie, a ojciec biologiczny przez domniemanie albo uznanie ojcostwa.

W tym wpisie rozkładamy na części jeden krótki przepis i pokazujemy, jakie ma skutki dla rodzin, które korzystają z surogacji za granicą.

Treść przepisu

Art. 61(9) KRO brzmi: Matką dziecka jest kobieta, która je urodziła.

Przepis dodano do Kodeksu nowelizacją z 2008 roku. Jego celem było jednoznaczne przesądzenie, kto jest matką w czasach, gdy medycyna pozwala oddzielić pochodzenie genetyczne od ciąży. Ustawodawca wybrał kryterium porodu, czyli faktu, który jest widoczny i łatwy do udowodnienia.

Kolejny przepis, art. 61(10), przewiduje powództwo o ustalenie macierzyństwa, gdy sporządzono akt urodzenia dziecka nieznanych rodziców albo gdy macierzyństwo kobiety wpisanej do aktu zostało zaprzeczone. Także w tych postępowaniach rozstrzyga fakt porodu.

Hasło matka zastępcza w słowniku opisuje pojęcie krótko, a tutaj omawiamy je szczegółowo.

Co z tego wynika dla matki intencyjnej

Genetyka nie ma tu znaczenia. Kobieta, która dała komórkę jajową, nie jest matką w rozumieniu polskiego prawa, jeśli nie urodziła dziecka.

Ojcostwo, czyli druga połowa układanki

Ojcostwo ustala się według innych zasad:

• Domniemanie z art. 62 KRO. Jeżeli kobieta, która urodziła, jest mężatką, ojcem jest z mocy prawa jej mąż. Obalić to można tylko powództwem o zaprzeczenie ojcostwa.
• Uznanie ojcostwa z art. 73 KRO. Gdy domniemanie nie działa, mężczyzna, od którego dziecko pochodzi, oświadcza przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że jest ojcem, a matka dziecka potwierdza to jednocześnie albo w ciągu trzech miesięcy. Za granicą uznanie może nastąpić przed polskim konsulem.
• Uznanie przed urodzeniem z art. 75 KRO. Można uznać ojcostwo dziecka już poczętego.
• Sądowe ustalenie ojcostwa. Gdy uznanie nie jest możliwe.

Przy uznaniu ojcostwa potrzebne jest potwierdzenie kobiety, która urodziła, bo w świetle polskiego prawa to ona jest matką. Szczegóły w poradniku ustalenie rodzicielstwa po surogacji.

Przysposobienie przez matkę intencyjną

Gdy ojcostwo ojca biologicznego jest ustalone, matka intencyjna, która jest jego żoną, może przysposobić dziecko. Pozwala na to art. 119(1a) KRO: rodzice mogą przed sądem opiekuńczym wskazać osobę przysposabiającą, którą może być krewny rodziców albo małżonek jednego z rodziców.

Warunki, o których trzeba pamiętać:

• zgoda rodziców na przysposobienie nie może być wyrażona wcześniej niż po upływie sześciu tygodni od urodzenia dziecka (art. 119(2) KRO),
• potrzebna jest zgoda kobiety, która urodziła, jako matki prawnej, chyba że zachodzą wyjątki z art. 119 KRO,
• sąd bada dobro dziecka i może wymagać okresu osobistej styczności.

Przysposobienie wymaga postępowania sądowego, ale daje stan prawny, którego nikt później nie podważy.

Co mówią sądy

NSA, uchwała z 2 grudnia 2019 roku, II OPS 1/19. Siedmiu sędziów uznało, że niedopuszczalna jest transkrypcja zagranicznego aktu urodzenia, w którym jako rodziców wpisano dwie osoby tej samej płci, bo byłaby sprzeczna z podstawowymi zasadami porządku prawnego. Sąd odwołał się wprost do zasady, że matką jest kobieta, która urodziła, a ojcem zawsze mężczyzna. Zaznaczył jednocześnie, że odmowa transkrypcji nie może pozbawić polskiego obywatela numeru PESEL ani dokumentu tożsamości.

ETPC, opinia doradcza z 10 kwietnia 2019 roku. Trybunał uznał, że prawo do poszanowania życia prywatnego dziecka wymaga możliwości prawnego uznania więzi z matką intencyjną, ale państwo może wybrać drogę, na przykład przysposobienie, o ile jest ona skuteczna i szybka.

Dlaczego umowa niczego nie zmienia

Umowa o macierzyństwo zastępcze nie jest w Polsce uregulowana i według dominującego poglądu jest nieważna jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (art. 58 Kodeksu cywilnego). Nawet ważna za granicą umowa nie zmienia polskiej zasady z art. 61(9) KRO. Organizowanie takich ustaleń w Polsce wiąże się z ryzykiem karnym, które opisujemy w poradniku surogacja a kodeks karny.

Czy przepis może się zmienić

Postulaty uregulowania surogacji pojawiają się w debacie publicznej i w wystąpieniach Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczących dzieci urodzonych za granicą. Do października 2026 roku art. 61(9) KRO nie został zmieniony, a żaden projekt ustawy o surogacji nie wszedł w życie. Aktualny tekst Kodeksu można zawsze sprawdzić w ISAP.

Co to oznacza w praktyce

Para, która planuje surogację za granicą, powinna przed wyjazdem ustalić:

1. Jak zostanie ustalone ojcostwo, jeśli kobieta nosząca ciążę jest mężatką.
2. Czy uznanie ojcostwa odbędzie się przed polskim konsulem.
3. Jak wygląda plan przysposobienia przez matkę intencyjną i ile potrwa.
4. Co zrobić, jeśli urząd odmówi transkrypcji zagranicznego aktu.

Ogólny obraz przepisów daje przewodnik surogacja w Polsce, a koszty dokumentów i postępowań możecie uwzględnić w kalkulatorze kosztów.

Najczęstsze nieporozumienia

• Akt urodzenia z zagranicy zmienia polską zasadę. Nie zmienia. Polski urząd ocenia treść zagranicznego aktu według polskiego porządku prawnego, a sprzeczność z nim jest podstawą odmowy transkrypcji z art. 107 pkt 3 Prawa o aktach stanu cywilnego.
• Test DNA wystarczy, żeby matka genetyczna została matką prawną. Nie wystarczy. Test może potwierdzić ojcostwo, ale macierzyństwo w Polsce wynika z porodu.
• Wystarczy umowa notarialna. Forma umowy nie ma znaczenia dla jej skutków w polskim prawie rodzinnym.
• Przysposobienie jest formalnością. To postępowanie sądowe, w którym sąd bada dobro dziecka i wymaga zgód. Warto zaplanować je z wyprzedzeniem.

Słowniczek pojęć

• Matka zastępcza, surogatka. Kobieta, która nosi ciążę i rodzi dziecko dla rodziców intencyjnych. W polskim prawie jest matką dziecka.
• Rodzice intencyjni. Osoby, które zamierzają wychowywać dziecko i zwykle są jego rodzicami genetycznymi albo jednym z nich.
• Surogacja gestacyjna. Kobieta nosząca ciążę nie jest genetycznie spokrewniona z dzieckiem, bo zarodek powstał z komórek rodziców albo dawców.
• Przysposobienie. Sądowe ustanowienie stosunku rodzicielskiego, w tym przypadku między matką intencyjną a dzieckiem.

Więcej haseł znajdziecie w słowniku, na przykład rodzice intencyjni.

Czym różni się przysposobienie od uznania ojcostwa

Uznanie ojcostwa to oświadczenie mężczyzny, od którego dziecko pochodzi, potwierdzone przez matkę, składane w urzędzie albo przed konsulem. Przysposobienie to wyrok sądu, który tworzy więź prawną niezależnie od pochodzenia. Dla matki intencyjnej w Polsce dostępna jest tylko ta druga droga, a jej skutki są takie same jak pochodzenia naturalnego.

To informacja, nie porada prawna. Plan ustalenia rodzicielstwa warto przygotować z prawnikiem prawa rodzinnego z katalogu kancelarii.

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 61(9), 61(10), 62, 73, 75, 119, 119(1a), 119(2), ISAP, dostęp 2026-10-08
• Kodeks cywilny, art. 58, ISAP, dostęp 2026-10-08
• Uchwała NSA z 2 grudnia 2019 r., II OPS 1/19, CBOSA, dostęp 2026-10-08
• Rzecznik Praw Obywatelskich o uchwale NSA II OPS 1/19, dostęp 2026-10-08
• ETPC, opinia doradcza z 10 kwietnia 2019 r., P16-2018-001, dostęp 2026-10-08
• Kodeks karny, art. 211a, ISAP, dostęp 2026-10-08

Najczęstsze pytania

Kto jest matką dziecka urodzonego przez surogatkę w świetle polskiego prawa

Kobieta, która je urodziła, zgodnie z art. 61(9) KRO. Nie ma znaczenia, czyja komórka jajowa została użyta.

Czy matka genetyczna może ustalić macierzyństwo w sądzie

Polskie prawo nie przewiduje ustalenia macierzyństwa na podstawie genetyki wbrew faktowi porodu. Drogą do macierzyństwa prawnego jest przysposobienie.

Czy ojciec biologiczny może uznać dziecko

Tak, jeśli nie działa domniemanie ojcostwa męża kobiety, która urodziła. Potrzebne jest potwierdzenie tej kobiety, a za granicą oświadczenie można złożyć przed polskim konsulem.

Kiedy żona ojca może przysposobić dziecko

Gdy ojcostwo jest ustalone, a kobieta, która urodziła, wyrazi zgodę przed sądem opiekuńczym, nie wcześniej niż sześć tygodni po porodzie. Sąd orzeka po zbadaniu dobra dziecka.