Spis treści
Punkt wyjścia, kto jest rodzicem według prawa polskiego
Polskie prawo nie ma szczególnych przepisów o dzieciach urodzonych przez surogatki. Stosuje się ogólne zasady Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 236):
- Matką dziecka jest kobieta, która je urodziła (art. 61⁹). Dotyczy to także sytuacji, w której dziecko nie ma z nią żadnego pokrewieństwa genetycznego.
- Ojcostwo ustala się przez domniemanie, uznanie albo orzeczenie sądu. Jeżeli kobieta, która urodziła, jest mężatką, działa domniemanie, że ojcem jest jej mąż (art. 62 § 1). Jeżeli domniemanie nie zachodzi albo zostało obalone, ojcostwo ustala się przez uznanie albo orzeczeniem sądu (art. 72 § 1).
Te zasady obowiązują w Polsce niezależnie od tego, co stanowi prawo kraju urodzenia. Dlatego zagraniczny akt urodzenia, w którym wpisani są rodzice intencyjni, nie zawsze zostanie przeniesiony do polskiego rejestru, a rodzice muszą liczyć się z koniecznością ustalenia rodzicielstwa według prawa polskiego. O samej procedurze transkrypcji piszemy w poradniku transkrypcja aktu urodzenia.
To informacja, nie porada prawna. Każda z opisanych ścieżek ma wiele szczegółów i ryzyk, dlatego warto przygotować ją z prawnikiem, listę kancelarii znajdziecie na stronie prawnicy.
Uznanie ojcostwa, art. 72 i 73 KRO
Uznanie ojcostwa to najprostsza droga ustalenia, że ojcem dziecka jest ojciec intencyjny, jeśli dziecko od niego pochodzi.
Zgodnie z art. 73 § 1 uznanie ojcostwa następuje, gdy mężczyzna, od którego dziecko pochodzi, oświadczy przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że jest ojcem dziecka, a matka dziecka potwierdzi to jednocześnie albo w ciągu trzech miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny. Kierownik urzędu wyjaśnia skutki uznania i odmawia przyjęcia oświadczeń, jeżeli uznanie jest niedopuszczalne albo gdy powziął wątpliwość co do pochodzenia dziecka (art. 73 § 2 i § 3).
Ważne szczegóły:
- Potwierdzenie matki. W sprawach po surogacji „matką” w rozumieniu prawa polskiego jest kobieta, która urodziła. To jej potwierdzenie jest potrzebne.
- Uznanie za granicą. Uznanie może nastąpić przed polskim konsulem, jeżeli co najmniej jedno z rodziców dziecka jest obywatelem polskim (art. 73 § 4). To ważne, bo kobieta, która urodziła, zwykle mieszka w kraju programu.
- Uznanie przed urodzeniem. Można uznać ojcostwo dziecka już poczętego (art. 75 § 1).
- Brak uznania, gdy toczy się sprawa. Uznanie nie może nastąpić, jeżeli toczy się sprawa o ustalenie ojcostwa (art. 72 § 2).
Gdy kobieta, która urodziła, jest mężatką
Jeżeli kobieta, która urodziła dziecko, pozostaje w związku małżeńskim, działa domniemanie, że ojcem jest jej mąż (art. 62 § 1). Uznanie ojcostwa przez ojca intencyjnego nie jest wtedy możliwe, dopóki domniemanie nie zostanie obalone. Obalić je można tylko powództwem o zaprzeczenie ojcostwa (art. 62 § 3), które może wytoczyć:
- mąż matki, w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi (art. 63),
- matka, w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziała się, że dziecko nie pochodzi od męża (art. 69),
- dziecko po osiągnięciu pełnoletności (art. 70).
To wydłuża procedurę i wymaga udziału osób z kraju programu przed polskim sądem. Dlatego w części krajów programy dopuszczają tylko kobiety niezamężne albo przewidują zgodę męża i jego udział w postępowaniu. Tę kwestię warto sprawdzić przed podpisaniem umowy.
Sądowe ustalenie ojcostwa
Jeżeli uznanie nie jest możliwe, na przykład dlatego, że kobieta, która urodziła, nie złoży potwierdzenia, pozostaje powództwo o ustalenie ojcostwa. Sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać dziecko, jego matka oraz domniemany ojciec (art. 84 § 1). Dowodem jest zwykle badanie DNA. To droga dłuższa niż uznanie, ale nie zależy od współpracy kobiety, która urodziła.
Przysposobienie dziecka małżonka
Matka intencyjna może w Polsce nawiązać więź prawną z dzieckiem przez przysposobienie, i to najczęściej jako przysposobienie dziecka swojego męża.
Najważniejsze przepisy:
- Przysposobić można tylko osobę małoletnią i tylko dla jej dobra (art. 114 § 1).
- Przysposabiający musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych i odpowiednie kwalifikacje osobiste, a co do zasady także opinię kwalifikacyjną i świadectwo szkolenia ośrodka adopcyjnego, chyba że obowiązek ten go nie dotyczy (art. 114¹ § 1). Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej zwalnia z obowiązku szkolenia między innymi kandydatów spokrewnionych albo spowinowaconych z dzieckiem (art. 172 ust. 2), a żona ojca dziecka jest z nim spowinowacona.
- Przysposobienie następuje przez orzeczenie sądu opiekuńczego na żądanie przysposabiającego (art. 117 § 1).
- Przysposobienie przez jednego z małżonków wymaga zgody drugiego małżonka (art. 116), czyli w tym wypadku ojca dziecka.
- Potrzebna jest zgoda rodziców dziecka, w tym kobiety, która je urodziła, bo to ona jest matką według prawa polskiego. Zgoda nie może być wyrażona wcześniej niż po upływie sześciu tygodni od urodzenia dziecka (art. 119²).
- Rodzice mogą wskazać osobę przysposabiającego, którą może być krewny rodziców albo małżonek jednego z rodziców (art. 119¹a).
Przez przysposobienie powstaje taki stosunek, jak między rodzicami a dziećmi (art. 121 § 1). Po zakończeniu postępowania dziecko ma w polskim prawie dwoje rodziców: ojca, który uznał ojcostwo, i matkę, która je przysposobiła.
Trzeba też pamiętać o art. 211a § 2 Kodeksu karnego, który karze rodzica wyrażającego zgodę na adopcję w celu osiągnięcia korzyści majątkowej i zatajającego ten cel przed sądem. Sąd opiekuńczy bada okoliczności sprawy, dlatego przebieg programu i zgody warto przygotować z prawnikiem, w pełnej przejrzystości wobec sądu. Szerzej o ryzykach karnych piszemy w poradniku surogacja a Kodeks karny.
Ścieżki dla różnych rodzin
Małżeństwo kobiety i mężczyzny, ojciec biologiczny
To najczęstsza i najlepiej opisana sytuacja. Typowa ścieżka: uznanie ojcostwa przez męża (przed konsulem albo w Polsce, z potwierdzeniem kobiety, która urodziła), transkrypcja aktu urodzenia w zakresie, w jakim jest możliwa, a następnie przysposobienie dziecka przez żonę jako dziecka małżonka. Jeśli urząd przeniesie zagraniczny akt z wpisem matki intencyjnej, część kroków może nie być potrzebna, ale zależy to od decyzji urzędu.
Para kobiety i mężczyzny bez ślubu
Ojciec biologiczny może uznać ojcostwo tak samo jak w małżeństwie. Matka intencyjna nie może jednak przysposobić dziecka partnera jako „dziecka małżonka”, a wspólnie przysposobić dziecko mogą tylko małżonkowie (art. 115 § 1). W praktyce zawarcie małżeństwa przed rozpoczęciem postępowania o przysposobienie istotnie upraszcza sytuację.
Para dwóch mężczyzn
Polskie prawo rodzinne nie przewiduje rodzicielstwa dwóch mężczyzn. Ojcostwo może zostać ustalone wobec jednego z nich, zwykle ojca biologicznego. Partner nie może przysposobić dziecka. Uchwała NSA z 2 grudnia 2019 r. (II OPS 1/19) wyklucza transkrypcję aktu urodzenia z dwiema osobami tej samej płci wpisanymi jako rodzice. W takiej sytuacji szczególnie ważna jest konsultacja z prawnikiem przed rozpoczęciem programu.
Para dwóch kobiet
Matką według prawa polskiego jest kobieta, która urodziła dziecko, więc przy surogacji żadna z partnerek nie jest matką z mocy prawa. Ścieżki ustalenia rodzicielstwa w Polsce są bardzo ograniczone, a transkrypcja aktu z dwiema matkami jest według uchwały NSA niedopuszczalna.
Osoba samotna
Samotny mężczyzna może uznać ojcostwo dziecka, które od niego pochodzi. Samotna kobieta, która nie urodziła dziecka, nie ma w polskim prawie drogi do macierzyństwa poza przysposobieniem, a to wymaga zgody kobiety, która urodziła, i spełnienia warunków adopcyjnych.
Zagraniczne orzeczenie o rodzicielstwie
W części krajów, na przykład w USA, Kanadzie czy Grecji, rodzicielstwo rodziców intencyjnych ustala sąd, często jeszcze przed porodem. Takie orzeczenie jest podstawą wpisu rodziców do lokalnego aktu urodzenia. W Polsce zagraniczne orzeczenia w sprawach rodzinnych mogą podlegać uznaniu na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, ale sąd odmawia uznania, jeśli byłoby ono sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego. Orzeczenie przyznające macierzyństwo kobiecie, która nie urodziła dziecka, napotyka tu tę samą barierę co transkrypcja aktu, czyli art. 61⁹ KRO. Zagraniczne orzeczenie jest jednak ważnym dowodem w polskich postępowaniach, zwłaszcza w części dotyczącej pochodzenia dziecka od ojca.
Dokumenty, które warto mieć przy sobie
Niezależnie od wybranej ścieżki przydają się:
- odpis aktu urodzenia dziecka z kraju programu, z apostille i tłumaczeniem przysięgłym,
- dokument potwierdzający stan cywilny kobiety, która urodziła (na przykład zaświadczenie o stanie cywilnym), jeśli kraj go wydaje,
- wynik badania DNA z akredytowanego laboratorium, gdy pochodzenie dziecka od ojca może budzić wątpliwości,
- odpisy aktów stanu cywilnego rodziców intencyjnych (akt małżeństwa, akty urodzenia),
- umowa z kliniką i orzeczenia sądu z kraju programu, z tłumaczeniem,
- pełnomocnictwo dla prawnika w Polsce.
Kolejność kroków w praktyce
- Przed programem: konsultacja z prawnikiem w Polsce, sprawdzenie, czy kobieta nosząca ciążę jest niezamężna, plan dokumentów.
- W czasie ciąży: rozważenie uznania ojcostwa przed urodzeniem (art. 75 § 1), przygotowanie tłumaczeń i pełnomocnictw.
- Po porodzie: akt urodzenia w kraju programu, apostille, uznanie ojcostwa przed konsulem, jeśli nie nastąpiło wcześniej.
- W Polsce: transkrypcja aktu, PESEL i paszport, wniosek o przysposobienie dziecka małżonka do sądu opiekuńczego.
Źródła
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 236 (ISAP), dostęp 2026-10-08
- Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 980 (ISAP), dostęp 2026-10-08
- Kodeks karny, tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 383 (ISAP), dostęp 2026-10-08
- Prawo o aktach stanu cywilnego, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 393 (ISAP), dostęp 2026-10-08
- Uchwała NSA z 2 grudnia 2019 r., II OPS 1/19 (CBOSA), dostęp 2026-10-08
- ETPC, opinia doradcza P16-2018-001 z 10 kwietnia 2019 r. (HUDOC), dostęp 2026-10-08
Najczęstsze pytania
Czy ojciec biologiczny może uznać dziecko urodzone przez surogatkę?
Tak, jeśli dziecko od niego pochodzi, a kobieta, która urodziła, nie jest mężatką albo domniemanie ojcostwa jej męża zostało obalone. Potrzebne jest potwierdzenie kobiety, która urodziła, złożone jednocześnie albo w ciągu trzech miesięcy.
Czy uznanie ojcostwa można złożyć u konsula?
Tak, przed polskim konsulem, jeżeli co najmniej jedno z rodziców dziecka jest obywatelem polskim (art. 73 § 4 KRO).
Jak matka intencyjna może zostać matką w polskim prawie?
Przez przysposobienie, najczęściej jako przysposobienie dziecka małżonka. Potrzebna jest zgoda kobiety, która urodziła, wyrażona nie wcześniej niż sześć tygodni po porodzie, i orzeczenie sądu opiekuńczego.
Co, jeśli surogatka jest mężatką?
Działa domniemanie, że ojcem jest jej mąż. Trzeba je obalić powództwem o zaprzeczenie ojcostwa, zanim ojciec intencyjny będzie mógł uznać dziecko albo zanim sąd ustali jego ojcostwo.
Czy para bez ślubu może przysposobić dziecko wspólnie?
Nie. Wspólnie przysposobić mogą tylko małżonkowie (art. 115 § 1 KRO).
Ile trwa przysposobienie dziecka małżonka?
To postępowanie sądowe, które zwykle trwa kilka miesięcy, zależnie od sądu i kompletności dokumentów.